Làm thế nào để tế tự sau thảm họa lưu lại ký ức cộng đồng? Nhìn từ một buổi tọa đàm ở Hồng Kông về nghi lễ, văn bia và sử liệu
Bản dịch KarmaSpace

Một buổi tọa đàm, bàn về tế tự Hồng Kông qua văn hiến, hồ sơ lưu trữ và lời kể
Bia kỷ niệm đồng bào nạn nhân trường đua ngựa Tảo Can Phố. Chụp ngày 2016-2-21. Ảnh: John Cruel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Ngày 11-16, Đông Hoa Tam Viện công bố bài điểm lại hoạt động, xác nhận buổi tọa đàm "Nghi lễ cứu tế: Tai họa và tế tự truyền thống Hồng Kông" do viện này cùng Trình Tầm Hồng Kông đồng tổ chức, diễn ra ngày 11-13 tại Sáng Hoạt MM2 Cafe. Theo ban tổ chức, Tiến sĩ Hoàng Cạnh Thông, Giám đốc bảo tồn cấp cao của Trường Xuân Xã, đã dùng văn hiến, hồ sơ lưu trữ và phỏng vấn lời kể làm tư liệu, thảo luận từ các chủ đề lịch sử như dịch bệnh, bão lụt, hỏa hoạn và hạn hán về cách cộng đồng tưởng niệm người đã khuất, gửi gắm niềm thương nhớ và cầu mong bình an.[Nguồn một, hai]
Ba loại tư liệu này mỗi loại có công dụng riêng. Ghi chép của cơ quan đương thời có thể cho biết ai chịu trách nhiệm cấp đất và quyên góp, văn bia giúp người đọc thấy người dựng bia đã ghi chép tai nạn như thế nào, còn phỏng vấn lời kể có thể bổ sung cách những người tham gia về sau hiểu về truyền thống. Dưới đây dùng Bia kỷ niệm đồng bào nạn nhân trường đua ngựa ở Tảo Can Phố làm trường hợp mở rộng. Bài điểm lại công khai của buổi tọa đàm không liệt kê từng trường hợp được nói đến, nên bài này xếp ví dụ này vào phần sử liệu do ban biên tập tra cứu.
Từ việc khắc phục hậu quả năm 1918 đến việc xây mộ năm 1922, những việc nào có ghi chép?
Ngày 1918-2-26, trường đua ngựa Phố Mã Lực xảy ra hỏa hoạn trong kỳ đại hội đua ngựa thường niên. Văn phòng Cổ vật và Di tích ghi nhận, Đông Hoa Y viện đã tham gia cứu tế và khắc phục hậu quả sau thảo họa, chính phủ cấp đất tại Cà Phê Viên Tảo Can Phố để an táng người thiệt mạng. Đông Hoa Y viện sau đó trưng cầu thiết kế công trình kỷ niệm, tiếp nhận bản vẽ của Hà Tưởng, kinh phí công trình do dân gian quyên góp. Nghĩa trang được xây xong năm 1922. Quá trình này có thể nhìn từ ba mặt cấp đất, thiết kế và quyên góp để thấy chính phủ, Đông Hoa Y viện và người quyên góp mỗi bên đã làm gì.[Nguồn ba, năm, sáu]
Đông Hoa Tam Viện ghi chép rằng viện khi đó cũng từng tổ chức lễ chay để tưởng niệm người đã khuất. Nghi lễ này và công trình nghĩa trang mỗi bên đều có ghi chép riêng. Đến ngày 2015-10-23, bia kỷ niệm được xếp hạng là di tích pháp định. Khi đọc đoạn lịch sử này, có thể tách riêng ngày hỏa hoạn, ngày nghĩa trang xây xong và ngày được xếp hạng di tích, tránh gộp ba việc vào cùng một năm.[Nguồn năm, sáu]
Đi theo bậc đá nhìn cổng đền, văn bia và kiến trúc mỗi bên cho biết điều gì?
Toàn bộ quần thể kiến trúc được xây phân tầng theo sườn đồi Tảo Can Phố. Theo giới thiệu của Văn phòng Cổ vật và Di tích, tầng thấp nhất có một đôi tháp hóa vàng, tầng giữa là cổng đền kỷ niệm, hai bên tầng trên là đình nghỉ, các tầng nối với nhau bằng bậc đá hoa cương. Ngói lưu ly xanh, bờ nóc gốm và khám đá kiểu Tây của cổng đền được đặt song song. Bia mộ ở chính giữa, văn bia hai bên và phiến đá khắc tên cũng giúp người đến thăm đọc được công dụng của nghĩa trang này từ nhiều vị trí khác nhau.[Nguồn ba, năm]
Có thể trước tiên tìm bậc đá, cổng đền và đình nghỉ từ ảnh toàn cảnh, rồi dùng ảnh cận cảnh xem chữ "Phúc, Lộc, Thọ" phía trên cổng đền và văn khắc Trung-Anh. Nếu muốn tự ghi chép đọc hiểu, có thể ghi lại mỗi cấu kiện nằm ở tầng nào, hướng về đâu, chữ viết cho ai xem. Cách này giữ được mạch lạc của nơi tưởng niệm tốt hơn là chỉ trích một câu đối.[Nguồn ba, năm]

Văn bia nhắc đến phong thủy, làm sao đối chiếu xem nó nói về lần chọn địa điểm nào?
Trong văn bia tiếng Trung ghi chép việc chọn địa điểm mộ, có nhắc đến "Thanh Ô gia" và "định huyệt", đồng thời cũng ghi lại các thuật ngữ chỉ hướng tọa hướng của mộ. Đây là những chữ có thể đối chiếu trên mặt bia, cho thấy người biên soạn đã ghi chép thế nào về quy trình chọn địa điểm năm xưa. Văn phòng Cổ vật Cổ tích mô tả tấm bia kỷ niệm hiện thấy ngày nay đại khái hướng về phía tây bắc, nhìn về phía trường đua ngựa Hoàng Nê Dũng (Happy Valley). Đông Hoa Tam Viện còn ghi chép rằng bia kỷ niệm về sau từng được di dời đến vị trí hiện tại và tái lập do sự phát triển của khu vực. [Nguồn ba, sáu và ảnh văn bia tiếng Trung]
Vì vậy, khi đọc thấy một tọa hướng nào đó trên bia, trước hết có thể hỏi xem nó ghi về mộ nguyên thủy, mộ cải táng hay bia kỷ niệm. Nếu muốn so sánh với vị trí hiện tại, còn cần bản vẽ hoặc bản đồ thời đó, và xác định đối tượng đo đạc là huyệt mộ, bia đá hay cổng chào. Phương vị nhìn thấy ngày nay, cùng các thuật ngữ chọn địa điểm trong văn bia, đều không thể dùng để suy đoán nguyên nhân vụ hỏa hoạn năm 1918. Tư liệu hiện có cũng không đủ để chỉ ra phái phong thủy cụ thể.

Tảo mộ Thanh Minh và nghi lễ Vu Lan, làm thế nào để lại những ký ức khác nhau tại cùng một nơi?
Văn phòng Cổ vật Cổ tích ghi chép rằng Đông Hoa Tam Viện cử người đi tảo mộ vào tiết Thanh Minh, còn Triều Châu Công Hòa Đường thì đến gần đó tổ chức nghi lễ truyền thống thỉnh cô hồn trong dịp hội Vu Lan Thắng Hội. Phía trước là việc cơ quan đến nghĩa trang tưởng niệm theo thời tiết, phía sau là việc cộng đồng người Triều Châu tế lễ cho những người quá cố không có ai thờ cúng trong hội. Tư liệu di sản phi vật thể của Cục Văn hóa và Giải trí còn liệt kê truyền thống Vu Lan Thắng Hội của các cộng đồng khác nhau ở Hồng Kông, người chủ trì và trình tự ở mỗi nơi có thể khác nhau. [Nguồn ba, bốn]
Khi ghi chép những phong tục này, thay vì viết chung chung "có người đến cúng bái", có thể viết rõ ai đến vào dịp lễ nào, cách làm do cơ quan hay người ghi chép nào cung cấp, và phần nào là lời giải thích của người tham gia về tín ngưỡng. Nếu muốn xem một di tích khác ở Hồng Kông đã mang lịch sử cúng tế và tương trợ cộng đồng như thế nào, có thể tham khảo Triển lãm tín ngưỡng Tế Công tại Quảng Phúc Từ.
Muốn đến tận nơi đọc bia, trước khi khởi hành và sau khi đến nơi nên làm gì?
Bia kỷ niệm nằm trên sườn đồi phía trên Sân vận động Hồng Kông ở Tảo Can Phố. Trước khi đến có thể xem thông tin mở cửa của Đông Hoa Tam Viện, và lưu ý bậc đá cùng thông báo của địa điểm trong ngày. Sau khi đến, có thể quan sát toàn cảnh bố cục từ lối đi an toàn, trước tiên chụp một ảnh xa cho thấy vị trí văn bia, rồi chụp chi tiết theo hướng dẫn của địa điểm. Gặp người đang tế lễ quét mộ, trước hết hãy nhường lối đi và tôn trọng quyền riêng tư của họ. [Nguồn năm, sáu]
Nếu muốn dùng văn bia vào bài viết, ghi chú có thể chia thành ba mục: nguyên văn nhìn rõ, bối cảnh có thể xác minh bằng tư liệu chính thức, và cách hiểu của bản thân. Khi chữ mờ không nhìn rõ thì để trống, rồi tìm ảnh rõ hơn hoặc bản thích văn đáng tin cậy, không dựa vào cảm giác ngôn ngữ để thêm chữ. Như vậy cũng thuận tiện cho độc giả quay lại tra cứu.
Common questions
QCó người nói cúng tế có thể tiêu tai, tư liệu lịch sử có thể chứng minh điều gì?
Văn hiến có thể ghi lại ai đã tưởng niệm hay cầu nguyện bằng nghi thức nào, và các công việc hậu sự khác đã tiến hành ra sao. Nguyên nhân tai họa và hiệu quả của biện pháp bảo vệ thì phải tra cứu các ghi chép điều tra, công trình, cứu hộ tương ứng.
QVu Lan Thắng Hội và tảo mộ Thanh Minh có phải là cùng một hoạt động không?
Trong trường hợp Tảo Can Phố, Văn phòng Cổ vật Cổ tích đã ghi chép cách làm của các thời tiết và cộng đồng khác nhau. Khi trích dẫn nên nói rõ đơn vị tổ chức, ngày tháng và hoạt động.
QBia kỷ niệm hướng về trường đua ngựa, có phải đại diện cho thiết kế phong thủy đặc biệt nào không?
Văn bia tiếng Trung để lại các thuật ngữ phong thủy về việc chọn địa điểm năm xưa, còn tư liệu di tích thì trình bày hướng đại khái của bia kỷ niệm hiện tồn. Do bia kỷ niệm từng được tái lập, nếu muốn phán đoán quan hệ giữa hai điều này hoặc chỉ ra phái phong thủy, còn phải tra cứu bản vẽ thời đó, đối tượng mà văn bia chỉ đến và tư liệu di dời.
QHiện nay còn có thể đến xem bia kỷ niệm không?
Có thể tra trước thông tin mở cửa trong ngày của Đông Hoa Tam Viện. Địa điểm nằm trên sườn đồi, khi đọc văn bia nên theo hướng dẫn tại chỗ, và dành không gian cho người tế lễ quét mộ.
Sources
- Đông Hoa Tam Viện | Nhìn lại hoạt động tọa đàm về tế lễ truyền thống Hồng Kông · Đăng ngày 2026-11-16, trang gốc không ghi giờ phút phát hành. Tọa đàm được tổ chức ngày 2026-11-13. Dùng để đối chiếu đơn vị đồng tổ chức, địa điểm, diễn giả và phạm vi tọa đàm.
- Đông Hoa Tam Viện|Thông báo tọa đàm về cứu tế trong nghi lễ · Đăng ngày 2026-10-23. Đối chiếu tên hoạt động và đơn vị đồng tổ chức; thông tin tổ chức thực tế lấy từ phần nhìn lại hoạt động.
- Văn phòng Cổ vật và Di tích|Vườn Cà phê thỉnh cô hồn và Bia tưởng niệm bạn khó trước tiên ở trường đua ngựa · Đăng ngày 2023-8-31. Dùng để đối chiếu độc lập vụ hỏa hoạn năm 1918, việc nghĩa trang được xây xong năm 1922 và tục lệ tưởng niệm về sau.
- Cục Văn hóa và Giải trí|Cập nhật Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Hồng Kông và Danh mục Tác phẩm Tiêu biểu · Công bố ngày 2024-12-6. Đối chiếu việc Lễ hội Vu Lan được đưa vào Danh mục Tác phẩm Tiêu biểu của Hồng Kông và cách thực hành của các cộng đồng khác nhau.
- Văn phòng Cổ vật và Di tích|Tư liệu di tích pháp định về Bia tưởng niệm bạn khó trước tiên ở trường đua ngựa · Tư liệu thường trực. Đối chiếu ngày hỏa hoạn, việc cấp đất sau thảm họa, việc quyên góp, bản vẽ và nền đài ba tầng.
- Đông Hoa Tam Viện|Quá trình hình thành và thông tin mở cửa của Bia tưởng niệm bạn khó trước tiên ở trường đua ngựa · Tư liệu thường trực. Đối chiếu lễ trai đàn tưởng niệm năm xưa, việc nghĩa trang được xây xong, việc bia tưởng niệm được dời đến vị trí hiện nay và việc được xếp hạng di tích pháp định ngày 2015-10-23.
- Ảnh mặt trước bia tưởng niệm|John Cruel · Chụp ngày 2016-02-21. Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Bản xem trước đã được thu nhỏ và chuyển sang WebP.
- Điều khoản giấy phép CC BY-SA 4.0 · Áp dụng cho ảnh mặt trước bia tưởng niệm.
- Ảnh cận cảnh cổng đài tưởng niệm|Anthony Ivanoff · Chụp ngày 2018-02-24. Wikimedia Commons, CC0. Bản xem trước đã được thu nhỏ và chuyển sang WebP.
- Điều khoản giấy phép CC0 · Áp dụng cho ảnh cận cảnh cổng đài tưởng niệm.
- Ảnh cận cảnh văn bia chữ Hán|SalisburyCentric · Chụp ngày 2021-08-24. Wikimedia Commons, CC BY 4.0. Bản xem trước đã được thu nhỏ và chuyển sang WebP.
- Điều khoản cấp phép CC BY 4.0 · Áp dụng cho ảnh chụp cận cảnh bia ký chữ Hán.